Ψυχική Ανθεκτικότητα: Δεν είναι να αντέχεις τα πάντα

Η

 ψυχική ανθεκτικότητα ή αλλιώς psychological resilience, δεν είναι αυτό που πολλές φορές νομίζουμε. Δεν είναι η ικανότητα να αντέχουμε τα πάντα χωρίς να επηρεαζόμαστε. Δεν είναι σκληρότητα, ούτε έλλειψη ευαισθησίας. Είναι, αντίθετα, κάτι πολύ πιο ανθρώπινο. Είναι η δυνατότητα μας να περνάμε μέσα από δυσκολίες, να επιτρέπουμε να επηρεαστούμε, να νιώσουμε, να σταματήσουμε όταν χρειάζεται, ώστε να ανακτήσουμε τις δυνάμεις μας ή να βρούμε, νέους τρόπου για να συνεχίζουμε. Τρόπους που να μας χωράνε περισσότερο.

Η ανθεκτικότητα δεν είναι κάτι σταθερό. Δεν την “έχουμε” ή “δεν την έχουμε”. Χτίζεται μέσα στον χρόνο, μέσα από τις εμπειρίες μας, μέσα από τις σχέσεις μας και μέσα από τον τρόπο που μαθαίνουμε να στεκόμαστε απέναντι σε αυτό που μας συμβαίνει.

 

Τι επηρεάζει την ψυχική ανθεκτικότητα

Η ψυχική ανθεκτικότητα δεν είναι ένα ατομικό χαρακτηριστικό, αλλά ένα δυναμικό σύστημα που διαμορφώνεται από πολλούς παράγοντες. Δεν αφορά μόνο το “μέσα μας”, αλλά και το “γύρω μας”.

Κάποιοι από τους βασικούς παράγοντες που την ενισχύουν είναι:

• Οι σχέσεις μας

Οι άνθρωποι που έχουμε γύρω μας παίζουν καθοριστικό ρόλο. Η αίσθηση ότι κάποιος μας ακούει, μας καταλαβαίνει και είναι εκεί, λειτουργεί σαν ένα είδος εσωτερικής σταθερότητας. Δεν γινόμαστε ανθεκτικοί μόνοι μας.

• Ο τρόπος που δίνουμε νόημα σε όσα ζούμε

Δεν είναι μόνο τα γεγονότα που μας επηρεάζουν, αλλά η ερμηνεία τους. Όταν μπορούμε να δούμε μια εμπειρία με περισσότερους από έναν τρόπους, δημιουργείται χώρος. Και μέσα σε αυτόν τον χώρο, μπορεί να γεννηθεί κάτι διαφορετικό.

• Η σχέση μας με τα συναισθήματά μας

Η ανθεκτικότητα δεν σημαίνει ότι δεν νιώθουμε, αλλά ότι μπορούμε να αναγνωρίζουμε και να αντέχουμε αυτό που νιώθουμε, χωρίς να μας κατακλύζει ή να το αποφεύγουμε εντελώς.

• Η ευελιξία στη σκέψη και στη στάση ζωής

Όταν υπάρχει μόνο ένας τρόπος να δούμε τα πράγματα, συχνά εγκλωβιζόμαστε. Η δυνατότητα να μετακινηθούμε —έστω και λίγο— ανοίγει νέες επιλογές.

• Η αίσθηση ότι έχουμε κάποιον έλεγχο

Όχι τον πλήρη έλεγχο των πραγμάτων, αλλά την αίσθηση ότι μπορούμε να επηρεάσουμε, να επιλέξουμε, να δράσουμε. Αυτή η αίσθηση ενισχύει σημαντικά την ανθεκτικότητα.

Αντίθετα, η χρόνια πίεση, η απομόνωση, οι υψηλές απαιτήσεις χωρίς υποστήριξη και η συνεχής έκθεση σε στρεσογόνες συνθήκες μπορούν να την αποδυναμώσουν, κάτι που συχνά παραβλέπεται.

 

Η ψυχική ανθεκτικότητα δεν είναι ατομική υπόθεση

Συχνά μιλάμε για την ανθεκτικότητα σαν να είναι ευθύνη του ατόμου. Σαν να είναι κάτι που, αν το δουλέψουμε αρκετά, θα «τα καταφέρουμε». Η αλήθεια είναι πως υπάρχει ένα κομμάτι προσωπικής ευθύνης. Όμως δεν μπορούμε να αγνοούμε κάτι εξίσου σημαντικό: τη σημασία του περιβάλλοντος μέσα στο οποίο ζούμε και εργαζόμαστε.

Ένας άνθρωπος μπορεί να έχει πολλές εσωτερικές δεξιότητες και, παρ’ όλα αυτά, να εξαντληθεί. Όχι γιατί δεν είναι ανθεκτικός, αλλά γιατί οι συνθήκες γύρω του είναι συνεχώς απαιτητικές, πιεστικές ή μη υποστηρικτικές. Με άλλα λόγια, η ανθεκτικότητα δεν είναι μόνο θέμα «εσωτερικής δύναμης» αλλά και θέμα πλαισίου.

 

Ψυχική ανθεκτικότητα και επαγγελματική εξουθένωση (burnout)

Η σχέση της ψυχικής ανθεκτικότητας με το επαγγελματική εξουθένωση είναι στενή, αλλά όχι τόσο απλή όσο συχνά παρουσιάζεται. Από τη μία πλευρά, η ανθεκτικότητα μπορεί να λειτουργήσει προστατευτικά. Ένας άνθρωπος που έχει μάθει να αναγνωρίζει τα όριά του, να ζητά βοήθεια και να φροντίζει τον εαυτό του, είναι λιγότερο πιθανό να φτάσει σε πλήρη εξουθένωση. Από την άλλη, ο κίνδυνος να θεωρήσουμε ότι το επαγγελματικής κόπωση είναι αποτέλεσμα της «έλλειψης ανθεκτικότητας», κάτι που δεν ισχύει.

 

Το burnout δεν είναι ατομική αποτυχία.

Είναι συχνά το αποτέλεσμα ενός συστήματος που απαιτεί πολλά σε σύντομο χρονικό διάστημα, δεν προσφέρει υποστήριξη, και δίνει ελάχιστη αναγνώριση. Η ψυχική ανθεκτικότητα δεν βοηθάει ώστε να αντέχουμε τα πάντα. Δεν είναι ένα εργαλείο προσαρμογής σε δύσκολες ή άδικες συνθήκες χωρίς όρια. Αντίθετα είναι, αυτό που μας βοηθά:

• να αναγνωρίζουμε πότε κάτι δεν μας κάνει καλό,
• να σταματάμε όταν χρειάζεται,
• να ζητάμε βοήθεια,
• και, όπου είναι δυνατό, να αλλάζουμε τον τρόπο που σχετιζόμαστε με αυτό που μας συμβαίνει.

 

Κλείνοντας

Η ψυχική ανθεκτικότητα δεν είναι να αντέχεις τα πάντα χωρίς να επηρεάζεσαι. Είναι να μπορείς να λυγίζεις χωρίς να χάνεις τον εαυτό σου. Να κάνεις χώρο σε αυτό που νιώθεις. Να βρίσκεις τρόπους να συνεχίζεις ακόμη κι αν αυτοί οι τρόποι αλλάζουν.

Μοιάζει λίγο με τα δέντρα στον άνεμο. Δεν είναι αυτά που στέκονται άκαμπτα που αντέχουν περισσότερο, αλλά εκείνα που μπορούν να λυγίσουν χωρίς να σπάσουν. Τα υπόλοιπα, όσο δυνατά κι αν φαίνονται, κινδυνεύουν να σπάσουν ή να ξεριζωθούν.

Κάπως έτσι λειτουργεί και μέσα μας, εκεί που εμφανίζεται μια μικρή ρωγμή, δεν είναι απαραίτητα το τέλος της αντοχής μας. Μπορεί να είναι η αρχή μιας διαφορετικής σχέσης με τον εαυτό μας.